Pinay OFW, Naging Praktikal sa Abusadong Amo | Mga Kwentong OFW

Dear admin, tawag na lang ako kay Lori. 45 taong gulang na ako ngayon at 15 taon na akong nagtatrabaho dito sa Doha, Qatar. Ang trabaho ko ay bilang domestic helper. Ngunit dahil napakatagal ko na rito sa pamilya ng aking mga amo, sabihin ko na ang ginagawa ko ngayon ay malayo sa trabaho ko noong una akong dumating. Ako po ang pinakamatagal na kasambahay. Kapag may bagong dumating na katulong, tinuturuan ko kung paano gawin ang mga gawaing-bahay, kung ano ang dapat gawin, kung ano ang gusto ni madam at kung ano ang hindi niya gusto. Karaniwan ding inaasahan sa akin kung may kailangang ayusin sa loob ng bahay, lalo na kapag wala si madam. Hindi sa nagmamayabang ako. Ngunit sa panahon ko rito, halos naisapuso ko na ang lahat. Alam ko kung nasaan ang mga bagay-bagay. Alam ko ang iskedyul ng pamilya. Alam ko kung kailan darating ang mga bisita at alam ko kung paano pananatilihing maayos ang buong bahay kahit wala ang aking mga amo. Minsan biro pa ng ibang kasama sa bahay, mukha raw akong mayordoma. Napapatawa na lang ako kapag sinasabi nila iyon. Ngunit sa totoo lang, admin, hindi naman gito ang buhay ko noong una akong dumating dito, sa katunayan, malayo sa iniisip ng karamihan ang dahilan kung bakit ako nanatili sa bahay na ito sa loob ng 15 taon. At mas malayo pa sa naiisip mo ang lihim na kinikimkim ko hanggang ngayon.

May dalawa akong anak sa Pilipinas. Si Bianca ay 23 taong gulang na ngayon at malapit nang makapagtapos ng kolehiyo. Si Nico ay 20 taong gulang at malapit na rin sa pagtatapos. Ako ay isang solong ina. Matagal ko nang tanggap na ako lang ang aasahan ng aking mga anak. Bata pa sila nang subukan ko silang palakasin para sa kanila. Hindi ako nagmula sa mayamang pamilya. Wala rin akong malaking puhunan noon sa pagsisimula ko. Ang tanging mayroon ako ay ang dalawang anak, isang malaking pangarap para sa kanila at ang takot na baka hindi ko maibigay sa kan kaya noong nagpasya akong mag-ibayong-dagat, hindi ko talaga inisip na bubuti ang buhay ko rito. Ang nasa isip ko lang, kailangan kong kumita. Kailangan kong makapag-ipon. Kailangan kong pag-aralin ang mga anak ko. Ngayon, masasabi kong malayo na ang narating namin. May sarili na akong bahay sa Pilipinas. May mga ipon ako. May mga alahas akong hindi ko madalas gamitin dahil mas gusto ko lang itago ang mga ito. May laang-pera rin ako para sa mga anak ko at mayroon akong sariling emergency fund.

Sa katunayan, admin, kung pera lang anguusapan, masasabi kong sapat na ang naipon ko. Hindi ko na kailangang magtrabaho habambuhay bilang domestic helper. Kung gusto ko, pwede na akong umuwi at mamuhay nang tahimik sa sarili kong bahay habang hinihintay ko ang pagtatapos ng aking mga anak. Kaya madalas kong itanong sa sarili ko kung bakit narito pa rin ako pagkalipas ng 15 taon. May dahilan, at iyon ang dahilan kung bakit ako sumulat sa iyo. May lihim akong bitbit sa loob ng maraming taon. Isang bagay na hindi ko masabi kahit kanino nang buo. Dahil sa tuwing naiisip ko ito, bumabalik sa akin ang mga alaala ng nakaraang pinilit kong iwan sa Pilipinas. Kahit bago pa ako maging OFW, bago ko nakilala ang pamilya ng aking mga amo at bago ako natutong mamuhay nang matatag, may pangyayaring naganap sa akin noong bata pa ako na hanggang ngayon ay hindi ko pa rin tuluyang nililimutan.

Bata pa ako nang maranasan ko ang pang-aabuso mula sa isang pinagkakatiwalaang tao sa paligid ko. Ayaw ko nang ilarawan nang detalyado ang ginawa niya dahil hanggang ngayon ay hindi ko pa rin kayang balikan ang bawat tagpo. Ang tanging naaalala ko ay ang takot. Naalala ko ang pakiramdam na wala akong kakayahang lumaban. Naalala ko kung paano ako natutong manahimik dahil takot akong magsumbong sa aking mga magulang. Bata pa ako noon at hindi ko maintindihan kung bakit may taong makagagawa ng gayon sa isang bata. Ang alam ko lang, may nangyaring hindi tama at natakot ako. Natakot akong baka hindi ako paniwalaan. Natakot akong baka ako pa ang sisihin at higit sa lahat, natakot akong may masamang mangyari sa pamilya ko kung magsasalita ako. Kaya nanahimik ako, lumipas ang mga araw na parang walang nangyari. Pumasok ako sa eskwela. Umuwi ako. Naglaro ako. Kumain kasama ang pamilya ko. Tumawa kung kinakailangan. Ngunit may bahagi sa akin na hinding-hindi na bumalik sa dati. Natuto akong maging alerto sa paligid. Kapag lumalapit ang isang lalaki, kinakahan ako. Kapag may tumitingin sa akin sa paraang hindi ko gusto, lumalayo ako. Hindi ko man lang maipaliwanag noon kung bakit, ngunit may takot na nakatanim sa akin. At habang lumalaki ako, dala-dala ko ito. Kahit hindi ko sinasabi sa iba, naging ina rin ako kalaunan. Doon nagbago ang pananaw ko sa buhay. Nang magkaanak ako, mas naintindihan ko kung gaano kahalaga ang magkaroon ng seguridad. Ayaw kong maranasan nila ang hirap na pinagdaanan ko. Ayaw kong dumating ang araw na kailangan nilang mamili sa pagitan ng pangarap at pangangailangan.

Kaya kahit hindi madali ang buhay bilang solong ina, pinilit ko ang sarili kong maging praktikal. Hindi ako ang tipo ng inang uupo lang at maghihintay ng tulong. Kung may trabaho, nagtatrabaho ako. Kung may pagkakataong kumita, kinukuha ko. Kung may kailangang isakripisyo para sa aking mga anak, ginagawa ko. Hindi dahil hindi ako natatakot kundi dahil mas malaki ang takot kong baka dumating ang araw na hindi ko sila maturuan o mabigyan ng magandang buhay. Nang mag-edad 30 ako, dumating ang pagkakataong magtrabaho sa Doha. Mahirap na desisyon iyon. Maliliit pa ang aking mga anak noon. Ayaw ko silang iwan sa aking mga magulang ngunit alam ko na kung mananatili ako sa Pilipinas, baka mabagal ang pag-unlad namin. Kaya kahit masakit, nagpasya akong umuwi. Naalala ko pa ang araw ng aking pag-alis. Pinilit kong maging matapang sa harap ng aking mga anak, ayaw ko silang makitang natatakot ako. Ngunit nang talikuran ko sila at papunta na sa paliparan, doon ko naramdaman kung gaano mabigat ang aking desisyon. Iniwan ko ang dalawang anak na umaasa sa akin upang magtrabaho sa isang bansang hindi ko naman talaga kilala.

Noong una akong dumating sa Doha, napakaibang mundo nito para sa akin. Mainit, mabilis ang takbo ng buhay at kailangan kong masanay sa isang bahay na hindi akin. Ang unang pamilyang pinagsilbihan ko ay ang pamilya nina Sir Faisal at Madam Samira. Malaki ang kanilang bahay at marami ring taong nagtatrabaho roon. Hindi ako ang nag-iisang kasambahay. Ngunit bago pa man ako masanay sa lahat, agad kong napansin kung gaano kaganda ang buhay ng pamilya. May kanya-kanyang gawain ang bawat isa. May iskedyul. May mga bagay na kailangang eksaktong sundin. Madalas na may sariling ginagawa si madam at may mga panahong kailangan niyang pumunta sa London dahil naroroon ang kanilang mga anak na sina Yusuf at Mariam. Si Sir ay madalas sa Doha dahil sa negosyo. Sa unang tingin, ordinaryo lamang ang takbo ng pamilya. Abala ang lahat. May kanya-kanyang buhay. At bilang bagong katulong, ang trabaho ko lang ay sundin ang mga utos at gawin nang maayos ang aking mga responsibilidad. Sinubukan kong maging mabuting empleyado. Hindi ako palaaway. Ayaw kong makipagtalo. Hindi ako sumasagot nang pabalang. Kapag inutusan akong gumawa ng isang bagay, ginagawa ko agad. Kapag may nagawa akong mali, inuamin ko at inaayos. Siguro iyon ang dahilan kung bakit mabilis akong pinagtiwalaan. Ilang buwan lang ang lumipas at nagsimula na akong masanay sa bahay. Nakilala ko ang ugali ni madam. Natutunan ko kung paano niya gustong iayos ang mga bagay-bagay. Nakilala ko rin ang kanilang mga anak tuwing umuuwi o tuwing nagkakaroon ng pagkakataong magkita kami. At unti-unting naging pamilyar sa akin ang lahat.

Ngunit may isang bagay na hindi ko agad napansin. Si Sir. Noong una, wala naman akong nakitang kakaiba. Ako ang kanyang kasambahay at siya ang aking amo. Normal lang na may mga pagkakataong tinatawag niya ako para gumawa ng isang bagay. Normal lang na mag-usap kami tungkol sa bahay. Normal ang magtanong siya kung tapos na ang pagkain, kung maayos ang guest room, o kung dumating na ang ibang katulong. Wala akong nakitang mali roon. Hanggang sa napansin ko ang paraan ng pagtingin niya sa akin. Hindi ko maipaliwanag nang eksakto kung kailan ito nagsimula. Siguro dahil sanay akong maging alerto dahil sa karanasang naranasan ko noong bata pa ako. O siguro sadyang sensitibo lang ako. Iyon ang unang sinabi ko sa sarili ko. Nang mapansin kong matagal siyang nakatingin sa akin, naisip ko baka nagkataon lang. Kapag tinatawag niya ako, kahit pwede naman niyang tawagin ang ibang kasambahay, naisip ko baka kailangan niya talaga ako. Nang mapansin kong sinusundan ako ng kanyang mga mata habang nagtatrabaho ako, pinilit kong huwag isipin iyon. Ngunit isang gabi, habang nag-aayos ako ng ilang kagamitan sa isang bahagi ng bahay, naramdaman kong nakatingin siya sa akin. Hindi ako lumingon agad. Nagpatuloy lang ako sa ginagawa ko. Ngunit dahil hindi nawawala ang pakiramdam na may nakatingin sa akin, lumikha ako ng paraan para lumingon. At doon ko nakita si Sir na nakatayo lang at tahimik na nakatingin sa akin. Para bang biglang nagbukas ang pinto na matagal ko nang isinara. Bumalik sa akin ang takot na naramdaman ko noong bata pa ako. Bumalik ang pakiramdam na kailangan kong mag-ingat, na kailangan kong lumayo, na kailangan kong protektahan ang aking sarili bago pa huli ang lahat. Agad kong iniwas ang tingin ko at nagpatuloy sa ginagawa ko. Nag-kunwari akong walang nangyari. Ngunit sa loob-loob ko, alam kong may nagbago na. Dahil sa unang pagkakataon, makalipas ang maraming taon, naramdaman ko ulit ang takot na iniwan ko sa Pilipinas.

At hindi ko alam noon, admin, na ang simpleng pagtitig na iyon ni sir ang magiging simula ng isang lihim na dadalhin ko sa loob ng 15 taon. Admin, hindi ko agad sinabi kahit kanino ang tungkol sa mga tingin ni sir. Sa totoo lang, sinubukan ko ring kumbinsihin ang sarili ko sa loob ng ilang araw na baka nag-a-isip lang ako ng kung ano. Ayaw kong maging paranoid. Ayaw kong pagbintangan nang mali ang aking amo na nagbibigay sa akin ng trabaho. Lalo pa at maayos ang pakikitungo sa akin ni madam. Hindi siya ang tipo ng mapang-aping amo. Kapag may nagagawa akong tama, pinupuri niya ako. Kapag may kailangan ako, sinusubukan niyang ibigay. Kaya noong mga unang buwan ko sa kanilang bahay, masasabi kong komportable ako. Hindi ko naramdaman na mali ang pagpunta ko sa Doha. Sa halip, nagpasalamat pa ako dahil nakahanap ako ng mabuting employer, maayos na bahay at regular na trabaho. Ang tanging hindi ko maipaliwanag noon ay ang pagbabago sa kilos ni sir tuwing kaming dalawa lamang ang nagkikita. May mga panahong tinatawag niya ako kahit hindi naman talaga kailangan. Minsan mga simpleng bagay lang ang ipagagawa na pwede namang ipagawa sa ibang kasambahay. May mga panahong nagtatanong siya kung kumusta na ang mga anak ko. Noong una, natutuwa pa ako dahil akala ko interesado lang siya sa buhay ng kanyang mga empleyado. Kapag sinabi kong may suliranin ako sa matrikula ng aking mga anak, nakikinig siya. Kapag sinabi kong kailangan kong magpadala sa Pilipinas, nagtatanong siya kung sapat ba ang kinikita ko. Hindi ko agad naisip kung ano ang ibig sabihin ng kanyang mga tanong. Para sa akin, isa lang siyang amo na marunong magmalasakit sa mga taong nagtatrabaho sa kanya. Ngunit habang lumilipas ang panahon, napansin ko ang pagbabago sa paraan ng pakikipag-usap niya sa akin. Mas madalas siyang lumapit. Mas madalas niya akong hanapin at may mga panahong hindi ko maipaliwanag nang hindi nakakaramdam ng kaba. Hindi siya gumagawa ng eskandalo sa harap ng ibang tao. Kapag marami ang tao, normal ang kanyang kilos. Ngunit kapag kaming dalawa na lang, doon ko nararamdaman ang pagbabago. At sa tuwing ganoon, parang may humihila sa akin pabalik sa panahong gusto ko nang kalimutan.

May mga gabing hindi ako makatulog agad. Nakahiga ako sa aking kwarto habang iniisip ang aking mga anak sa Pilipinas. Iniisip ko kung kumusta si Bianca, kung kumain na ba si Nico, kung sapat ba ang perang ipinadala ko. Tapos bigla kong maalala ang tingin ni sir at hindi ko maiwasang matakot. Hindi dahil may ginawa siyang sobra noon kundi dahil kilala ko ang pakiramdam na iyon. Naranasan ko na ang takot na ito noong bata pa ako. At siguro dahil sa mga pinagdaanan ko, mas mabilis kong maramdaman kung may taong lumalagpas sa tamang distansya. Isang araw habang nag-aayos ako ng mga gamit sa isang bahagi ng bahay, tinawag ako ni sir. Akala ko may ipapagawa lang siya. Lumapit ako at nagtanong kung ano ang kailangan niya. Ngunit sa halip na tungkol sa trabaho ang pag-usapan namin, nagtanong siya tungkol sa personal kong buhay. Nagtanong siya kung may asawa ba ako. Sinabi ko na mayroon. Nagtanong siya kung matagal na kaming hiwalay at kung saan naninirahan ang aking mga anak. Sinagot ko siya nang maikli dahil ayaw ko nang pahabain ang usapan. Ngunit habang nagsasalita ako, napansin ko ang paraan ng pagtingin niya sa akin na hindi ko na kailangang ipaliwanag sa sarili ko bilang nagkataon lang. Alam ko na may ibang ibig sabihin iyon. Ang araw na iyon ang unang nag-isip sa akin na baka kailangan ko nang umalis. Ngunit agad kong naisip ang aking dalawang anak. Hindi ako pwedeng umuwi na lang basta-basta. May trabaho ako. May mga responsibilidad ako. May mga pangarap akong gustong tuparin para sa kanila. At higit sa lahat, ayaw kong umuwi sa Pilipinas na parang nabigo ako. Gusto kong umuwi na may naiipon, may ipagmamalaki at may maliwanag na kinabukasan na naghihintay para sa aking mga anak. Kaya kahit natatakot ako, pinili kong mag-ingat. Iniiwasan ko si sir hangga’t maaari. Kapag may ibang kasambahay na pwedeng mag-atas, ipinapaubaya ko sa kanila. Kapag kailangan kong dumaan sa lugar kung saan naroroon siya, binibilisan ko ang paglakad ko. Sinubukan kong panatilihing propesyonal ang lahat. Akala ko sapat na iyon. Hindi pala. May pagkakataong kinausap niya ako nang tuwiran tungkol sa kanyang nararamdaman. Ayaw ko nang ulitin ang kanyang eksaktong mga salita ngunit alam ko ang gusto niyang mangyari. Doon ko naramdaman ang matinding takot. Para bang biglang naglaho ang lahat ng tapang na pinilit kong buuin sa loob ng maraming taon. Bumalik sa isip ko ang batang ako. Bumalik ang pakiramdam na wala akong magawa. Ang tanong kung paano ko haharapin muli ang sitwasyong ayaw ko.

Ngunit may isang bagay na kakaiba ngayon. Hindi na ako batang 10 taong gulang. 30 taong gulang na ako noon. Isa na akong ina. May dalawang anak na umaasa sa akin. At kahit natatakot ako, mas naintindihan ko ang mundo kaysa noong bata pa ako. Alam ko ang kapangyarihan ni sir bilang aking amo. Alam ko na pwede niya akong tanggalin sa trabaho. Alam ko na kapag gumawa ako ng maling hakbang, maaari kong mawala ang lahat ng pinaghirapan ko simula pa noong una. At doon ako nagsimulang mag-isip nang praktikal. Hindi ko sinasabing tama ang inisip ko. Hanggang ngayon, admin, hindi ko rin alam kung tama o mali ang desisyon ko. Ngunit noong panahong iyon, iyon ang paraan ng pag-iisip na nabuo sa akin dahil sa buhay. Palagi kong iniisip kung paano ako mabubuhay, kung paano ako makakahanap ng paraan para hindi na ako maging mahina kailanman. At higit sa lahat, kung paano ko protektahan ang aking mga anak. Tinanong ko ang aking sarili, sakaling hindi ko mapigilan ang gusto ni sir, ano ang maaari kong makontrol? At ang sagot ko, simple lang. Ang kapalit. Hindi ko siya minahal. Hindi ko inaasahang hihiwalayan niya si madam. Hindi ko pinangarap na maging asawa niya. Hindi ko rin inisip na magiging kwento ng pag-ibig ang lahat. Alam ko na may pamilya siya at alam ko rin kung nasaan ang lugar ko sa buhay niya. Kaya sa halip na lokohin ang sarili ko, sinabi ko sa sarili ko na kung gagawa ako ng mabigat na desisyon, hindi ko hahayaang mawalan ako ng kapalit. Doon nagsimula ang aming kasunduan. Hindi ko na kailangang isa-isahin ang bawat detalyeng nangyari sa aming dalawa. Habang ginagamit niya ako kapag wala si madam, ginagamit ko rin siya. Ang mahalaga, nagkaroon kami ng lihim na kasunduan na naiintindihan naming dalawa. At mula sa araw na iyon, nagbago ang paraan ng pakikitungo niya sa akin. Hindi na ako simpleng kasambahay lang na kanyang napapansin. Mayroon kaming lihim na hindi pwedeng malaman ng ibang tao sa bahay. Sa unang pagkakataon na nakatanggap ako ng malaking halaga ng pera mula sa kanya, matagal ko itong tinitigan. Hawak ko ang pera ngunit hindi ako masaya. Hindi ko rin maipaliwanag kung bakit. Alam ko na malaking tulong ito sa aking mga anak ngunit kasabay ng perang iyon ay ang bigat ng desisyong ginawa ko. Para bang tinatanong ako ng isang bahagi ng aking sarili kung hanggang saan ko kayang tiisin ang aking sarili. Kinabukasan, tinawagan ko ang aking pamilya sa Pilipinas. Hindi ko sinabi kung saan nanggaling ang perang hawak ko. Ang sinabi ko lang, mayroon akong extra na ipinadala at gamitin iyon para sa mga pangangailangan ng mga bata. Tuwang-tuwa ang mga anak ko. Naalala ko pa ang boses ni Bianca nang sabihin niyang baka makabili na siya ng mga bagong kagamitan para sa eskwela. Si Nico naman ay masaya dahil may pambayad na sa ilang gastusin. Habang naririnig ko ang kanilang kagalakan, hindi ko maiwasang ngumiti. Doon ko unang naramdaman ang kakaibang epekto ng aking desisyon. Masakit ang pinili ko ngunit pinagpala ang aking mga anak. At mula noon, naging prinsipyo ko na hindi ko sasayangin ang anumang makukuha ko. Hindi ako biglang naging maluho. Hindi ako bumili ng mga mamahaling damit. Hindi ako nagpakita ng karangyaan sa ibang kasambahay. Sa halip, halos lahat ng labis na perang natatanggap ko ay itinatabi ko at iniipon. May hiwalay akong pera para sa araw-araw na gastusin. May hiwalay para sa aking mga anak at may pera akong hindi ko ginalaw. Unti-unti akong nagsimulang bumili ng ilang alahas. Hindi dahil gusto kong magmukhang mayaman kundi dahil naisip ko na mas madaling itago ang mga ito at maaari ring magsilbing reserba sakaling dumating ang araw na mangailangan ako. Minsan tinatanong ako ng ibang mga katulong kung bakit parang hindi ako nauubusan ng pera para sa aking mga anak. Ngumiti lang ako. Sinasabi ko na marunong lang akong mag-ipon. Totoo naman iyon. Ngunit hindi nila alam na ang isang bahagi ng aking mga ipon ay nagmula sa isang lihim na hindi ko kailanman masasabi.

Habang lumilipas ang mga buwan, naging mas komportable si sir sa aming kasunduan. Ako rin, kahit ayaw kong amining natututo na akong kontrolin ang aking sariling emosyon. Hindi ibig sabihin nito ay naging madali. May mga pagkakataong pagkatapos naming magsama ay pumasok ako sa aking kwarto at nanatiling tahimik nang matagal. Minsan naisip ko ang nakaraan ko at tinatanong ko kung ano kaya ang sasabihin niya kung makikita niya ako ngayon. Baka hindi niya ako maintindihin. Baka isipin niya kung bakit ko hinayaang maulit muli sa aking buhay ang isang bagay na kinatakutan ko noon. Ngunit palagi kong ibinabalik ang pagtingin ko sa aking kasalukuyan. Mayroon akong dalawang anak. Wala akong asawa. Wala na akong ibang maaasahan at ayokong umuwi sa Pilipinas nang walang nararating. Kaya sa tuwing nag-aalinlangan ako, sinasabi ko sa sarili ko na may dahilan ang lahat ng ginagawa ko. Hindi rin naging pabaya si sir. Sa harap ni madam at ng ibang tao, normal pa rin ang pakikitungo niya sa akin. Hindi niya ako tinatawag nang kakaiba. Hindi niya ako pinapaboran nang hayagan. At dahil abala rin ang pamilya, nagkaroon kami ng sapat na mga pagkakataon para mapanatiling lihim ang aming kasunduan. Si madam ay may sariling buhay at madalas sa London dahil sa kanilang mga anak. Si sir ay abala sa negosyo at ako naman ay patuloy sa pagtatrabaho. Mas naging pinagkakatiwalaan ako sa bahay dahil masipag ako. Nadagdagan ang aking mga responsibilidad. Kapag may bagong kasambahay, ako ang nagtuturo. Kapag may kailangang ayusin sa bahay, ako ang tinatawag. Unti-unti, hindi na ako ang simpleng bagong kasambahay na kailangang turuan. Naging isa na ako sa mga taong hindi madaling palitan at siguro iyon ang dahilan kung bakit tumagal ang lahat. Habang lumalaki ang aking mga anak, lumalaki rin ang aking ipon. May mga panahong kami ni Bianca ay nag-uusapan tungkol sa kanyang mga pangarap, tulad ng pagtatapos niya at pagkakaroon ng magandang trabaho. Si Nico naman ay madalas na naglalambing at humihingi ng mga bagong kagamitan. Gusto ko pa ring ibigay ang mga ito dahil alam ko na matagal akong nawala sa tabi niya. Inaamin ko, admin, na inispoil ko ang aking mga anak. Siguro dahil hindi ako ang nagpalaki sa kanila, gusto kong bumawi sa abot ng aking makakaya. Kapag may kailangan sila para sa eskwela, sinusubukan kong ibigay. Kapag may mga tagumpay sila, gusto kong padalhan ko sila ng regalo. Hindi para palakihin silang tamad. Gusto ko lang maramdaman nila na kahit malayo ako, nariyan pa rin ako bilang kanilang ina.

At hindi ko namalayan, umabot na sa 10 taon ang lumipas. Ngunit hindi doon nagtapos ang lahat. Dahil habang lumalaki ang aking mga anak, tumatanda rin ako. At habang lumilipas ang mga taon, mas lalo akong naging komportable sa bahay ng aking mga amo. Hindi ko na kailangang isipin kung paano ko gagawin ang trabaho; naisapuso ko na ang lahat. Alam ko na ang iskedyul ni madam, alam ko ang mga gawi ni sir, alam ko kung kailan uuwi ang kanilang mga anak mula sa London at alam ko kung ano ang dapat ihanda kapag may bisita. At dahil sa aking tagal, ako na rin ang gumagabay sa mga bagong kasambahay. Minsan naiisip ko kung paano nangyari na ang isang babaeng dumating sa Doha na puno ng takot at pangamba ay naging pinagkakatiwalaang kasambahay. Ngunit sa likod nito, dala-dala ko pa rin ang buong lihim. At habang tumatagal, lumalaki ang halaga ng perang naiipon ko. Nagsimula akong magkaroon ng sariling plano. Hindi na lang para sa matrikula ng aking mga anak. Gusto kong magkaroon ng bahay na hindi ko na kailangang utangin. Gusto kong magkaroon ng sariling pera na hindi ko na kailangang hingin kahit kanino. Gusto kong dumating ang araw na kahit mawala ang trabahong ito, hindi na ako matatakot. Gusto kong magkaroon ng pagkakataong sabihin sa sarili ko na kaya ko nang mamuhay nang hindi umaasa sa ibang tao. Kaya sa bawat perang natatanggap ko, may bahagi akong tinatabi at hinding-hindi ko hinahayaang maubos ito. Dumating ang panahong napansin ko na ang aking naipon ay higit pa sa aking inaasahan noong unang araw ko sa Doha. Mayroon na akong bahay na ipinapatayo at ipinapaayos sa Pilipinas, may mga alahas na nakatago, may emergency fund at higit sa lahat, lumalaki ang aking mga anak. Hindi ko namalayan na malapit na akong mag-edad 45. Isang ordinaryong gabi habang nakahiga ako sa aking kwarto at tinitingnan ang aking savings account na puno na, bigla akong nakaisip ng isang bagay na matagal ko nang iniiwasang isipin. Sapat na. Sapat na ang pera ko para hindi na ako magtrabaho habambuhay bilang domestic helper. Sapat na para makauwi ako. Sapat na para mabuhay kami. Sapat na para makapagtapos ang aking mga anak. Ngunit sa halip na matuwa, mas lalo akong nag-isip dahil kung sapat na ang pera ko, bakit narito pa rin ako? Bakit hindi ko pa rin magawang umuwi? At doon ko naisip na baka hindi naman pala pera ang dahilan kung bakit 15 taon na akong nanatili sa Doha. Hindi ko alam noon kung ano ang sagot. Ang alam ko lang, sa loob ng 15 taong lumipas, ang lumang takot na naramdaman ko kay sir ay unti-unting nagbago. At ang desisyong ginawa ko noong 30 taong gulang ako para sa aking mga anak ay naging lihim na bahagi ng aking buhay na hindi ko alam kung paano tuluyang iiwan.

At sa mga panahong iyon, admin, akala ko kontrol ko na ang lahat, may isa pang bagay na unti-unting nagbago sa bahay na iyon. Si Madam. At sa mga susunod na taon, hindi ko na lang kailangang isipin kung paano ko pananatilihin ang aking lihim. Kailangan ko rin harapin ang posibilidad na baka balang-araw ay may makapansin sa mga bagay na itinatago ko sa loob ng 15 taon. Admin, hindi ko alam kung kailan eksaktong nagbago ang nakasanayan ng aming pamilya. Siguro dahil sanay na ako sa bahay na iyon, napansin ko pati ang maliliit na pagbabago. Noong nakaraang taon, kabisado ko na kung kailan aalis si madam, kung gaano katagal siya sa London, kung kailan darating ang kanilang mga anak, at kung kailan abala si sir sa negosyo. Noon ay parang may kanya-kanyang mundo ang bawat isa sa pamilya. Kaya kahit may pagkakataong sabay-sabay sila sa bahay, hindi naman palaging magkakasama ang buong pamilya. Iyon din marahil ang dahilan kung bakit naging posible na maitago ko ang lihim nang matagal. Ngunit habang lumalaki ang kanilang mga anak, nagbago rin ang mga sirkumstansya. Hindi na sila ang mga batang kailangang bantayan ni madam. Mas naging malaya sila araw-araw. May kanya-kanya silang iskedyul, mga kaibigan at mga abalahan sa London. At dahil doon, mas dumalas ang mga pagkakataong bumabalik si madam sa Doha. Noong una, normal lang iyon sa akin. Wala akong dahilan para matakot. Sa loob ng maraming taon, sanay na ako sa kanyang presensya at alam ko kung paano kumilos kapag narito siya. Hindi ko binabago ang pakikitungo ko. Kung kailangan niya ng tulong, tinutulungan ko siya. Kung may ipapagawa siya, ginagawa ko. Kung may itatanong siya, sinasagot ko. Sa paningin ng lahat, wala akong dahilan para kabahan.

Ngunit may isang bagay na nagbago sa akin habang nagtatagal. Noon, tuwing naririnig ko na uuwi si madam, ang iniisip ko lang ay mas marami akong trabaho dahil kailangan kong ayusin ang bahay. Habang lumilipas ang panahon, napansin ko na may ibang pakiramdam na kasama sa balitang iyon. Hindi na lang ako nagtataka kung handa na ba ang guest room o kung sapat ba ang pagkain. Iniisip ko na rin kung paano ako makikitungo kay sir. Kung paano ko iiwasang maging masyadong komportable sa kanyang harap. Kung paano ko sisiguraduhing walang galaw o tingin na mapapansin ni madam. Hindi dahil may bago kaming ginagawa. Sa totoo lang, dalawang taon na naming pinoprotektahan ang lihim na iyon. Ngunit habang tumatagal, mas naiintindihan ko na hindi pwedeng habang-buhay ay aasa lang ako sa suwerte. May isang pagkakataon na nagbigay sa akin ng kakaibang kaba. Umuwi si madam mula sa London noon. Pagod siya at marami siyang dalang gamit. Tinulungan ko siyang ihatid ang ilang gamit niya sa kwarto. Habang inaayos ko ang kanyang mga damit, napansin niya ang isang maliit na kahon sa ibabaw ng aparador. Hindi naman iyon isang bagay na dapat niyang pagtuunan ng pansin. Ngunit kinuha niya ito at nagtanong kung kanino iyon. Sabi ko hindi ko alam. Binuksan niya ito at nakita ang isang maliit na alahas na matagal ko nang itinatago. Hindi naman iyon ang pinakamahalagang alahas ngunit sapat na iyon para mapansin niya. “Lori, kanino ito?” tanong niya sa akin. “Sa akin po, madam,” sagot ko. Tinitigan niya ako. “Kailan mo ito binili?” Hindi ako sumagot agad. Hindi dahil walang maisagot kundi dahil ayaw kong magsinungaling na lalo pang magpapalala sa sitwasyon. Kaya sinabi ko na regalong ibinigay sa akin at matagal ko na itong itinago. Hindi na siya nagtanong kung kanino galing. Tinitigan lang niya ang alahas at ibinalik ito sa akin. “Maganda,” sabi niya bago nagpatuloy sa pag-aayos ng kanyang mga gamit. Maliit na bagay lang iyon, admin. Sa huli, wala naman talaga siyang nakitang iba. Ngunit inisip ko ang kanyang tanong buong araw. Ewan ko kung bakit. Siguro dahil sa loob ng limang taon ay nasanay akong siguraduhing walang mga bagay sa paligid na pwedeng magbukas ng pinto sa aming lihim. Mula noon, mas nag-ingat ako sa aking mga gamit. Kung may natatanggap akong regalo, hindi ko ito agad inilalabas. Kung bibili ako ng alahas, hindi ko ito inilalagay sa madaling makitang lugar. At kung may perang ibinibigay sa akin, lalo ko itong iniingatan sa paraan ng paggamit ko rito. Hindi naman ako kinakabahan sa bawat galaw ni madam. Hindi naman. Kilala ko siya at alam kong hindi siya naghahanap ng mali sa lahat ng oras. Ngunit sa loob ng limang taon, natutunan ko na ang isang lihim ay hindi kailangang ihayag dahil may mga taong naghahanap nito. Minsan sapat na ang isang maliit na bagay na hindi mo inisip at lalo pang mapapakomplikado ang lahat dahil si sir mismo ay tila nagiging mas kampante habang nagtatagal. Siguro dahil sa paglipas ng panahon, nakalimutan din niyang paminsan-minsan ay kailangan naming mag-ingat. Minsan masyado siyang komportable sa akin kapag may kailangan siya. Agad niya akong tinatawag. Kapag may gusto siyang sabihin, sa akin niya sinasabi. Kapag may problema siya sa bahay, alam kong isa ako sa mga unang taong napapansin niya roon. Hindi sa nagmamayabang ako. Sa totoo lang, minsan gusto ko na ring bumalik sa simple naming relasyon bilang amo at kasambahay. Ngunit mahirap nang bumalik sa dati pagkalipas ng 15 taon ng bahagi ng iyong buhay. Tumanda rin si sir. Hindi na siya ang unang lalaking nakilala ko noong 30 taong gulang ako. Ako rin ay nagbago na. 45 taong gulang na ako ngayon. Mas maingat ako, mas sanay sa buhay at mas kilala ko na ang aking sarili. Hindi na ako ang batang madaling matakot sa bawat kilos ng ibang tao. Ngunit hindi ibig sabihin nito ay hindi na ako natatakot. Ang totoo, may ibang klase ng takot na nabuo sa akin. Hindi na ang takot na baka may mangyaring masama sa akin. Mas natatakot na ako ngayon sa posibilidad na mawala ang lahat ng pinaghirapan ko dahil sa isang pagkakamali.

May mga gabing naiisip ko kung paano kaya kung malaman ni madam ang totoo? Ano ang mangyayari sa aking trabaho? Paano ako ipapaatras agad? Paano ko ipapaliwanag sa aking mga anak ang buong katutuhanan? Paano ko sila mapapatingin nang ibang pananaw? Maraming tanong ang pumapasok sa aking isip ngunit wala akong sagot. At siguro iyon ang dahilan kung bakit mas nanahimik ako nang ilang sandali. Isang araw, dumating si madam nang hindi ko inaasahan. Akala ko nasa London pa siya nang mga panahong iyon. Bigla na lang sinabi sa akin ng drayber na paparating na siya at kailangan naming ihanda ang bahay. Agad akong kumilos. Naglinis kami. Inayos ang kwarto, inihanda ang mga pagkain. Sa sitwasyong ito, awtomatiko ang trabaho ko. Hindi ko na kailangang isipin kung ano ang gagawin. Ngunit nang dumating si madam, napansin ko na mas matagal siyang mananatili sa Doha. Hindi lang ilang araw, hindi lang isang mabilis na pagbisita. May mga personal siyang lakad na aatupagin at gusto niyang makasama si sir nang mas matagal. Nang marinig ko iyon, ewan ko kung bakit biglang bumigat ang aking dibdib. Hindi naman ako dapat matakot. Walang alam si madam. At sa palagay ko, wala siyang alam sa anupaman. Ngunit simula sa araw na iyon, mas nag-ingat ako. Kapag naroroon si madam, hindi ko na nilalapitan si sir kung hindi naman kailangan. Kung utusan niya akong gumawa ng isang bagay, ginagawa ko at umaalis agad ako. Hindi ako nakikipag-usap nang matagal. Hindi ako tumitingin nang matagal. Hindi ko binibigyan ng dahilan para mapansin. Sa loob ng bahay, pakiramdam ko bumalik ako sa pagiging bagong kasambahay na kailangang mag-ingat palagi sa bawat galaw. Ang kaibahan lang ngayon, hindi na si sir ang kinatatakutan ko. Ang kinatatakutan ko ay ang posibilidad na makita ako ni madam sa isang bagay na hindi niya dapat makita. At habang ginagawa ko iyon, napansin ko rin ang isang bagay kay sir. Hindi siya sanay na kailangang mag-ingat tulad ko. Kapag kaming dalawa na lang, natural ang kanyang kilos. Ngunit kapag naroroon si madam, minsan kailangan ko pa siyang paalalahanan sa pamamagitan ng pagtingin sa paligid. Hindi ko siya direktang sinasabihan. Hindi ko magawa iyon. Ang simpleng pagtingin ko o pag-iwas ay sapat na para maintindihan niya. Minsan naiisip ko baka ako ang mas maingat sa aming dalawa.

At iyon ang dahilan kaya nagkaroon ng mga panahong halos mag-panic ako. Isang hapon, nag-aayos ako ng ilang gamit sa isang bahagi ng bahay nang tawagin ako ni sir. Sa kabilang banda, si madam ay nasa bahay at akala ko may ipapagawa lang siya. Lumapit ako ngunit bago pa ako makapagsalita, sinabi niyang may kailangang kunin at nagtanong kung alam ko kung nasaan iyon. Sinagot ko siya at sinamahan ko siya hanggang sa lugar na hinahanap niya. Hindi naman kami nagtagal ngunit nang pabalik na kami, bigla naming nakasay si madam sa pasilyo. Nagkatinginan kami. Hindi naman kakaiba ang tagpo. Nasa loob kami ng bahay at bahagi ng normal kong trabaho ang tumulong kay sir. Walang mali roon ngunit ang pag-isip ni madam ay hindi agad nawala. “May hinahanap ba kayo?” tanong niya kay sir. “Oo!” sagot ni sir. “Hiningi ko lang kay Lori na tulungan akong hanapin.” Tumango si madam. Tinitigan niya ako at medyo ngumiti. “Sige po, babalik na ako sa kusina,” sabi ko, at tumango siya. Umalis ako. Simple lang ang nangyari. Kung ibang tao ang makakakita, wala silang iisiping masama. Ngunit habang naglalakad ako pabalik sa kusina, nararamdaman ko ang pagtibok ng sarili kong puso. Hindi dahil nahuli kami. Hindi. Wala siyang nakitang iba ngunit may kakaiba sa paraan ng kanyang pagtanong. At mula noon, nagsimula ko nang napansin na mas madalas niya akong obserbahan. Hindi ang lantad na pagtitig kundi ang maliliit na tanong. Habang umiinom kami ng kape, nagtatanong siya tungkol sa aking mga anak. “Ilang taon na sila ngayon?” tanong niya. Sinabi kong si Bianca ay 23 at si Nico ay 20. “Ah, malalaki na sila,” sabi niya. “Opo, malapit nang makapagtapos sa eskwela.” Tapos ay nagtanong siya, “Kaya pagkatapos nilang magtapos, uuwi ka na ba?” Hindi ko inaasahan ang tanong. Sandali akong natigilan bago ako ngumiti. “Siguro po, madam, kailangan ko pang tingnan.” Hindi na siya nagsalita. Ngunit ang tanong na iyon ay nanatili sa aking isip. Bakit niya itinanong iyon? Ordinaryong tanong lang ba iyon mula sa isang amo na alam namang OFW ang kanyang kasambahay? O gusto niyang malaman ang iba pa? Hindi ko alam. At ayokong lagyan ng kahulugan ang bawat salita niya. Siguro nag-a-isip lang ako nang sobra dahil alam ko ang sarili ko ring lihim. Ngunit makalipas ang ilang linggo, may isa pang maliit na insidente. Dumating ang isang pakete para kay sir. Ako ang tumanggap dahil ako ang madalas na sumasalubong sa mga delivery sa bahay. Nang pumunta si madam sa pasilyo, nakita niya ang pakete at nagtanong kung ano iyon. Sabi ko para kay sir. Wala naman siyang sinabi pang iba. Ngunit nang dumaan si sir at kinuha ang pakete, napansin ko silang nagkatinginan. Hindi ko alam kung bakit tila naging mabigat ang simpleng sandaling iyon. Siguro dahil 15 taon ko nang itinatago ang lihim na ito. Siguro dahil alam ko na ang mga ordinaryong bagay ay maaaring maging kaduda-duda kapag mali ang tiyempo at nagtagal ang pagbisita ni madam sa Doha. Mas lalo kong naramdaman ang pagbabago sa hangin sa loob ng bahay. Noon, alam ko na may mga panahong kaming dalawa ni sir ay nagkakaroon ng pagkakataong mag-usap nang walang nakakapansin. Ngayon, halos palaging may ibang tao sa paligid. Noon, alam ko ang ilang linggo bago umuwi si madam. Ngayon, hindi ko na alam kung kailan siya aalis. Dati, ang pagdating niya ay bahagi lang ng normal na takot. Ngayon, parang ang bawat araw na naririto siya ay isang araw na kailangan kong doblehin ang aking pag-iingat.

At doon ko naisip ang isang bagay na matagal ko nang iniiwasang isipin. Baka dumating ang panahon na hindi na ako magiging sapat ang pag-iingat. Hindi dahil may nagbago sa pagitan namin ni sir kundi dahil nagbago ang mga kondisyon sa paligid namin. Mas madalas si narcotics si madam, mas tumanda si sir at higit sa lahat, 15 taon na ang lumipas. Sa loob ng 15 taon, napakaraming bagay ang maaaring mapansin ng isang taong laging nakapaligid. Isang gabi, pagkatapos kong ayusin ang mga gamit sa sala, nakita ko si madam na nakaupo at tahimik na nagbabasa. Dumaan ako sa kanyang harap at binati ko siya bago ako bumalik sa kusina. Akala ko tapos na ang araw na iyon ngunit tinawag niya ako. “Lori.” “Opo, madam?” “Halika muna sandali.” Lumapit ako. Tinitigan niya ako nang diretso. Hindi siya galit. Hindi rin siya nakangiti. “Malaki ang tiwala sa iyo ni sir, di ba?” Hindi ko agad alam ang isasagot ko. “Siguro po dahil matagal na ako rito, madam,” sagot ko. Tumango siya nang dahan-dahan. “Alam ko.” Nanahimik kami nang ilang segundo. Tapos ay ngumiti siya. “Ang tagal na ng 15 taon.” “Malapit na po, madam,” sagot ko kahit alam ko namang 15 taon na talaga. Tumango siya. “Napakatagal na.” Iyon lang ang sinabi niya. Pagkatapos ay pinayagan na niya akong pumasok sa aking kwarto. Ngunit buong gabi, hindi ako nakatulog nang maayos. Patuloy kong iniisip ang mga sinabi niya. 15 taon ay napakatagal na. Ewan ko kung simpleng obserbasyon lang iyon. Ewan ko kung may iba pa siyang gustong ipahiwatig. Ewan ko kung may nakapansin ba sa kanya. Ngunit alam ko na may nagbago na. At sa unang pagkakataon makalipas ang napakahabang panahon, hindi ko masabi sa sarili ko na wala akong dapat katakutan. Mula bukas, mas mag-ingat ako kaysa dati. Ngunit ayaw ko ring magmukhang kinakabahan. Iyon ang mahirap kapag sobra kang umiwas, mapapansin ka. Kapag sobra ka namang komportable, mapapansin ka rin. Kaya kailangan kong maging eksaktong tama sa bawat kilos. Kay sir naman, parang walang napansin ang iba. Normal pa rin ang pakikitungo niya sa akin kapag may ibang tao. Ngunit kapag nagkrus ang aming landas at alam niyang walang nanonood, may mga panahong nakikita ko pa rin sa kanyang mukha ang dating pamilyaridad na matagal ko nang kilala. At iyon ang pinakakinatatakutan ko dahil habang natututo akong mag-ingat, tila mas nasasanay siya sa ideyang hindi kami mahuhuli at hindi ko alam kung sino sa amin ang unang magkakamali.

Lumipas pa ang ilang araw. Isang umaga, naghahanda ako ng agahan nang marinig kong tinawag si sir mula sa kabilang bahagi ng bahay. Hindi ko na pinansin dahil normal naman iyon. Nagpatuloy ako sa aking ginawa. Maya-maya pa, nakita ko si sir na dumaan sa aming pasilyo. Sumunod siya kay madam. Ewan ko kung bakit. Ngunit bago pa sila tuluyang mawala sa aking paningin, lumingon si madam sa akin. Isang segundo lang. Ngunit sapat na iyon para makaramdam ako ng kakaiba. Hindi siya galit. Hindi rin siya mukhang sigurado. Para bang may tanong siyang hindi pa nabubuo sa kanyang isip. At doon ko naintindihan na baka hindi pa niya alam ang butoo ngunit baka nagsisimula na siyang magduda. Hindi ko alam kung ano ang nakita niya, kung ano ang narinig niya, o kung may napansin ba siyang hindi ko napansin. Ang alam ko lang, simula sa araw na iyon, hindi na pareho ang pakiramdam ko sa bahay na itinuring ko nang pangalawang tahanan sa loob ng maraming taon. Dahil sa napakatagal na panahon, ang lihim ko ay parang isang pinto na ako lamang ang may susi. Ngayon, pakiramdam ko ay may iba nang nakatayo sa harap ng pinto na iyon. At kahit wala pa siyang susi, alam kong nagsisimula na siyang magtanong kung ano ang nasa likod nito.

Admin, pagkatapos ng gabing iyon, hindi ko maalis sa isip ko ang sinabi niya. 15 taon ay napakatagal na. Ilang ulit kong inisip kung simpleng obserbasyon lang ba iyon? Iyon lang ba o may iba pang kahulugan? Sa mga taong nagtatrabaho ako rito, madalas ko nang marinig ang tanong na iyon mula kay madam. Tinatanong niya ako tungkol sa aking mga anak, tungkol sa bahay sa Pilipinas, tungkol sa aking trabaho, at minsan tungkol sa mga plano ko pagkatapos ng kontrata. Ngunit iba ang pakiramdam ko sa pagtanong niya nito ngayon. Hindi dahil may direktang sinabi siya, wala naman. Wala siyang inakusahan. Baka gusto niya lang talagang malaman kung kailan ako uuwi para magpahinga. Wala siyang ibinigay na ebidensya tungkol sa amin ni sir. Ngunit bilang isang taong 15 taong nagtago ng lihim, minsan hindi mo na kailangan ang direktang tanong para malaman mong may nagbago na.

Kinabukasan, sinubukan kong maging normal. Maaga akong nagising. Inayos ang agahan, tinulungan ang ibang kasambahay sa trabaho at sinunod ang nakasanayan kong routine. Pagkatapos ng lahat, isa lamang itong ordinaryong araw. Abala si madam sa kanyang mga sariling gawain. Umalis si sir para sa negosyo. Walang kakaibang nangyari. Walang pagtatalo. Walang nagtanong sa akin tungkol sa anupaman. Ngunit kahit ganoon, mas naging maingat ako sa bawat kilos ko. Noon, kapag nagkikita kami ni sir, hindi na ako nag-iisip kung sino ang nakatingin. Ngayon, awtomatiko akong tumitingin sa paligid bago ako magsalita. Kung may ibang tao, propesyonal lang ako. Kung may kailangan siya, ginagawa ko. Kapag tapos na, bumabalik ako sa aking trabaho. Ayaw kong magbigay kahit kaunting dahilan para mapansin kami. Minsan naiisip ko baka ako lang ang gumagawa ng problema sa sarili kong isip. Baka wala namang napansin si madam. Dahil alam ko ang lihim, ang bawat kilos niya ay binibigyan ko ng ibang kahulugan. Kapag tumingin siya sa akin, akala ko naghihinala siya. Kapag nagtanong siya, akala ko may pinupuntahan ang tanong. Kapag tahimik siya, akala ko may iniisip siyang iba. Ngunit baka ganoon talaga kapag may itinatago ka. Kahit walang humahabol sa iyo, ikaw mismo ang hindi makatakbo nang maayos dahil alam mong mayroon kang isang bagay na ayaw mong makita ng ibang tao.

Lumipas ang ilang linggo at wala namang nangyari. Hindi na muling binanggit ni madam tungkol sa amin ni sir. Hindi na niya tinanong ang tungkol sa alahas. Hindi na niya tinanong kung may nagbigay ba sa akin ng regalo. Hindi na rin niya ako tinawag para pag-usapan ang anupaman. Sa totoo lang, bumalik din sa normal ang pakikitungo niya sa akin. At dahil doon, unti-unting nabawasan din ang aking kaba. Naisip ko baka tama ang hinala ko na wala naman talaga siyang alam. Ngunit may isang bagay na hindi nawala sa aking isip. Sa loob ng 15 taon, hindi ko kailanman seryosong inisip kung ano ang mangyayari pagkatapos ng lahat. Palagi kong iniisip ang aking mga anak. Palagi kong iniisip ang pera. Palagi kong tinatanong kung magkano pa ang kailangan kong ipunin. Ngunit ngayon, malaki na sila. Hindi na sila ang mga batang iniwan ko sa Pilipinas nang mag-edad 30 ako.

Isang gabi, tumawag si Bianca. Habang nag-uusap kami, ikinuwento niya sa akin ang kanyang pag-aaral. May mga pangangailangan siyang kailangang tapusin at ilang bagay na aatupagin bago ang kanyang pagtatapos. Naririnig ko ang sigla sa kanyang boses. Hindi ko namalayan na habang nagsasalita siya, nakangiti ako. Para bang noong isang araw lang, maliit pa siya at umiiyak kapag umaalis ako para magtrabaho. Ngayon, malapit na siyang magtapos. Kaya na niyang gumawa ng sariling desisyon. May mga pangarap na siya. Hindi ko na kailangang magdesisyon para sa kanya. “Ma, kapag tapos na kami ni Nico, uuwi ka na ba?” bigla niyang itinanong. Hindi ako sumagot agad. “Bakit mo naman naitanong iyan?” “Ewan ko, Ma. Tagal mo nang nandiyan. Sabi mo dati gusto mo nang umuwi kapag maayos na kami. E maayos na kami. Ayaw mo naman sigurong magtrabaho habambuhay.” Tumawa ako nang kaunti at sinubukan kong pagaanin ang usapan. “Tingnan natin. Hindi pa naman ako matanda.” “Ma, 45 ka na. Matanda ka na.” Sabay kaming natawa.

Ngunit pagkatapos ng tawag na iyon, matagal akong nakaupo sa gilid ng aking kama at bigla kong naisip na tama ang aking anak. Hindi ko na kailangang manatili rito dahil kailangan pa nilang magbayad ng mga gastusin. Hindi ko na kailangang mag-ipon nang walang katapusan. May sarili na akong bahay. May mga ipon ako. May mga alahas akong pwedeng gamitin kung kinakailangan. May laang-pera ako at higit sa lahat, sapat na ang pera ko para umuwi at mamuhay nang hindi na kailangang maghanap agad ng trabaho. Ngunit bakit hindi ko masabi sa sarili ko na uuwi na ako? Iyon ang tanong na dala-dala ko sa loob ng ilang araw.

Admin, ayaw ko nang lokohin ang sarili ko. Oo, nagsimula ang lahat dahil sa pera. Nagsimula ito dahil solong ina ako at gusto kong bigyan ang mga anak ko ng magandang buhay. Ngunit hindi masasabing pera pa rin ang nag-iisang dahilan pagkalipas ng 15 taon. Kung ganoon, sana noon pa ako umuwi. May mga bagay na nakasanayan ko na rito. Naisapuso ko na ang bahay. Naisapuso ko na ang mga taong nakapaligid sa akin. Mayroon na akong sariling routine. May respeto sa akin ang ibang kasambahay. Nagtatiwala sa akin ang pamilya. At kahit ayaw kong amining naging bahagi na ng aking buhay ang pamilya ni sir, ewan ko, admin, pero gusto ko silang alagaan ngayon na tumatanda na sila. Hindi ko sinasabing mahal ko siya sa paraang iniisip ng ibang tao. Hindi ko rin sinasabing gusto kong palitan si madam. Hindi iyon ang dahilan kung bakit ako nanatili. Ngunit ang 15 taon ay napakahabang panahon. Kapag nakasama mo ang isang tao nang ganoong katagal, kapag naging bahagi na siya ng iyong araw-araw na buhay, hindi ganoon kadaling sabihin na bukas ay iiwan ko na ang lahat.

May mga pagkakataong naiisip ko kung ano ang magiging buhay ko sa Pilipinas. Gigising ako sa sarili kong bahay. Wala na akong kailangang ihandang ibang pamilya. Walang iskedyul si madam. Walang tawag mula sa kusina. Walang kailangang alalahanin tungkol sa mga gawaing-bahay. Makakasama ko ang aking mga anak. Aalagaan ko ang aking bahay. Makakapagpahinga ako. Pwede akong magnegosyo kung gusto ko. Pwede akong mamuhay nang tahimik. Maganda pakinggan. Ngunit kapag naiisip ko ang buhay na iiwan ko rito, may bahagi sa akin na nag-aalangan at iyon ang bagay na hindi ko maipaliwanag kahit sa aking sarili.

Isang araw habang naghahanda ako ng pagkain, dumaan si sir sa kusina. Wala si madam noon at ang ibang kasama sa bahay ay abala sa kabilang panig. Tumingin siya sa akin at sinabing mukhang malapit nang matapos ang mga bata sa pag-aaral. Ewan ko kung paano niya nalaman ngunit matagal na niyang alam ang tungkol sa aking mga anak. “Opo, sir, malapit na silang matapos,” sagot ko. Ngumiti siya. “Magaling ang ginawa mo.” Ewan ko kung bakit tila naging mabigat ang mga simpleng salitang sinabi niya. “Salamat po, sir.” Pagkatapos ay umalis siya ngunit naiwan ako roon na nag-a-isip. Sa loob ng limang taon, maraming beses ko nang narinig ang mga pangalan ng aking mga anak mula sa kanya. Alam niyang malaking bahagi ng aking pagsisikap ang para sa kanila. Alam niyang malapit na silang magtapos at marahil alam din niya na kapag tapos na sila, wala na akong malaking dahilan para manatili. Hindi ko siya tinanong kung gusto niya akong mag-paalam. Hindi ko rin siya tinanong kung ano ang magiging reaksyon niya kapag umuwi na ako. Ayaw ko nang marinig ang sagot dahil baka kapag nalaman ko, mas mahirap para sa aking gumawa ng desisyon.

Makalipas ang ilang araw, umalis ulit si madam patungong London. Hindi naman ito permanenteng pag-alis. May mga taong mag-aalaga sa kanya roon at sinabi niyang babalik din siya. Pagkawala niya sa bahay, bumalik ang aming nakasanayan. Ngunit kahit ganoon, hindi na ako katulad ng dati. Mas lalo kong naisip ang posibilidad na umuwi. At isang gabi, binuksan ko ang drawer kung saan ko tinatago ang ilan sa mga bagay na nakolekta ko sa loob ng maraming taon. Naroroon ang mga alahas. May mga dokumento, may mga resibo, may ilang lumang larawan ng aking mga anak. May maliit na kwaderno kung saan isinusulat ko minsan ang mga bagay na ayaw kong kalimutan. Habang tinitingnan ko ito, naalala ko ang aking unang taon sa Doha. 30 taong gulang pa lamang ako noon, takot, malayo sa mga anak, hindi ko alam kung hanggang kailan ako tatagal. At ngayon, 45 na ako. May bahay, may ipon. May dalawang anak na malapit nang magtapos. Kung makikita ako ng aking sarili noong 30 taong gulang pa lamang ako, baka hindi na siya maniwala na kaya ko itong harapin sa loob ng 15 taon. Ngunit baka may isa pa siyang itanong sa akin: “Lori, naging sulit ba?” Hindi ko alam kung ano ang isasagot ko dahil hindi naman simple ang lahat. May mga bagay na ibinigay sa akin, isang buhay na hindi ko naman hiningi. May mga desisyong ginawa ko dahil kailangan ko. May mga desisyong ginawa ko dahil gusto kong protektahan ang aking mga anak. At may mga bagay na pinili kong itago dahil alam ko na hindi lahat ng tao ay maiintindihan kung bakit ko ginawa ang mga iyon. Ngunit kahit ano pa ang ipaliwanag ko sa aking sarili, may katotohanang hindi ko matatanggihan. Mayroon na akong sapat na ipon. Kaya ang problema ko ay hindi kung kaya kong umuwi kundi kung gusto ko na ba talagang umuwi.

At doon ko naalala ang nangyari kay madam. Hindi niya ako nahuli, wala siyang ebidensya. Wala siyang direktang sinabi; sa katunayan, hanggang ngayon ay hindi ko alam kung gaano kalalim ang kanyang pagduda. Baka wala naman talaga. Baka napansin lang niya ang ilang bagay na natural namang mapapansin bilang asawa ni sir. Baka may mga tanong lang siya na hindi naman niya sineseryoso. Ngunit ako, dahil alam ko ang buong katotohanan, hindi ko alam kung sino ang makakapagbalewala sa mga bagay na iyon. Minsan naiisip ko kung mas mabuti bang umuwi na ako habang maayos pa ang lahat. Habang wala pang nahuhuli, habang wala pang malaking gulo, habang may sapat pa akong pera, habang malapit na rin ang pagtatapos ng aking mga anak. Ngunit pagkatapos, may isa na namang tanong na pumapasok sa aking isip. Kapag umuwi ako, ano na ang gagawin ko? Magreretiro na ba ako? Magpapatayo ng negosyo? Mananatili na lang ba ako sa bahay? At aalagaan ba ako ng aking mga anak? At kung hindi ako uuwi, hanggang kailan ako magtatrabaho? Hanggang 50, 55? Hanggang sa hindi ko na kaya? Hindi ko rin alam. Ang alam ko lang, 15 taon na ang nakalipas, simple lang ang pangarap ko. Gusto kong makapagtapos ang aking mga anak. Gusto kong magkaroon kami ng bahay. Gusto kong magkaroon ng ipon. Gusto kong hindi na umutang para mabuhay. At ngayon, halos lahat ng iyon ay nasa harap ko na. Ngunit hindi ko inisip na kapag dumating ang araw na may sapat na pera na ako, ang pagkakaroon ng sapat na pera ay hindi na ang pinakamahirap na desisyon. Ang pinakamahirap pala ay ang paglisan sa isang buhay na matagal mo nang nakasanayan.

Kaya admin, hanggang ngayon ay hindi ko pa rin masabi kung ano ang gagawin ko. Hindi ko rin naman ipinapangalandakan na inosente ako sa aking mga desisyon. Alam ko na may mga taong manghuhusga sa akin kapag nalaman nila ang buong kwento ko. Ngunit alam ko na hindi ako ang nag-iisang OFW na may ganitong kwento. May magsasabing mali ang ginawa ko. May magsasabing praktikal lang ako. May iba pang hindi makakaintindi kahit ano pa ang ipaliwanag ko. Tanggap ko iyon. 15 taon akong nabuhay dala ang aking sariling desisyon. Kaya alam ko ring kailangan ko itong harapin pati ang mga kahihinatnan nito. Ngunit sa isang bagay, sigurado ako. Hindi ko pinagsisisihang pinag-aral ko ang aking mga anak. Hindi ko pinagsisisihang nag-ipon ako. Hindi ko pinagsisisihang gumawa ako ng paraan para magkaroon kami ng sariling bahay at seguridad. Ang hindi ko lang alam ay kung kailan ko sasabihin sa sarili ko na tama na.

Kaya sa ating mga kababayang nakikinig ngayon, gusto ko rin kayong tanungin. Kung kayo ay nasa sitwasyon ko, 45 taong gulang, 15 taong OFW, may dalawang anak na malapit nang magtapos, may sariling bahay, sapat na ipon, may mga alahas at perang inilaan para sa hinaharap, at hindi na kailangang magtrabaho habambuhay para mabuhay, babalik ka ba sa Pilipinas para magretiro habang kaya mo pa? O ipagpapatuloy mo pa rin ba ang pagtatrabaho sa Doha at paglingkuran si sir habang maayos pa ang trabaho at may kita ka pa? Maraming salamat, admin. At diyan nagtatapos ang liham ni Lori. Isang kwento ng isang kababayang 15 taong nagtatrabaho sa Doha, isang inang ginawa ang lahat para makapagaral at mabigyan ng magandang kinabukasan ang kanyang mga anak, at isang babaeng nasa yugto na ngayon ng buhay kung saan kailangan niyang pag-isipan kung panahon na ba para umuwi at magretiro o ipagpatuloy pa rin ang nakasanayang buhay. Sa huli, ang pera ay hindi na ang pinakamalaking problema ni Lori. Mayroon na siyang bahay, may ipon, may seguridad at malapit nang makapagtapos ang kanyang dalawang anak. Ngunit minsan, ang hindi natin alam ay kung paano umuwi ngayon. Kailangan din nating tanungin ang ating sarili kung handa na ba tayong iwan ang buhay na matagal nating nakasanayan. At kayo, mga kababayan, kung kayo ang nasa kalagayan ni Lori, ano ang gagawin ninyo? Uuwi ba kayo sa Pilipinas habang may sapat na ipon para sa pagreretiro o mag-aabroad pa rin kayo habang kaya mo pang magtrabaho at maganda pa ang buhay mo? Bago tayo tuluyang magtapos, gusto rin naming malaman kung saan ninyo pinapanood ang video na ito. Anong bansa? Kumusta na kayo, mga kababayan? Nandiyan ba kayo sa Saudi Arabia, Qatar, Dubai, Abu Dhabi, Kuwait, Bahrain, Hong Kong, Singapore, Taiwan, Europe, Canada o sa mismong Pilipinas? I-comment ang inyong bansa dahil gusto naming malaman ang bawat kwento ng ating mga kababayan. At kung nagustuhan ninyo ang ganitong uri ng kwento, mayroon pa kaming ibang video na baka magustuhan ninyong panoorin pagkatapos nito. Ang pamagat ay “Domestic Helper na nabuntis sa Kuwait.” Isa pa itong kwento ng isang kababayan na napunta sa sitwasyong hindi niya inaasahan habang nagtatrabaho sa ibang bansa. Maraming salamat sa pananatili hanggang sa dulo ng kwentong ito. Kung may kwento ka ring gustong ilabas, mga liham ng sakripisyo, pagdadalamhati, tagumpay o kabiguan bilang isang OFW, bukas ang channel na ito para sa iyo. Maaari mong ipadala ang iyong kwento at igagalang namin ang iyong pagkakakilanlan. Salamat sa panonood at magkita tayo sa susunod.